طعن معتزليان و جبريان به يكديگر و مفاسد عقيدت هر دو فريق از گفتار معتزليان پيداست كه اكثر أدلهء آنان ناظر به قدح و طعن مذهب جبريان است . بدين نحو : اگر افعال بنده به جبر باشد ، تكليف بر وى عبث خواهد بود و امر و نهى بىفايده است و ثواب و عقاب بر عمل نبايد باشد و مدح و ذم در افعال خير و شر نبايد متوجه بنده شود ؛ زيرا ، فاعل آنها خداوند است . و هكذا ايرادهايى برخى درست و برخى نادرست بر آنان وارد كرده‌اند . آن‌گاه در مقابل آنان گفته‌اند : ما ، در افعال خود مستقليم و بر وفق مشيت و طبق ارادهء خودمان ايجاد افعال مىكنيم . و ندانستند كه اين پندار ، قول به اثبات شركاء در ملك الهى است . و اگر چنان باشد كه عبد بر وفق مشيت و ارادهء خودش در ايجاد فعل مستقل باشد ، لازم آيد آنچه را كه خداوند عالم اراده كرده است صورت نگيرد ، و آنچه را كه ناخوش داشته است تحقق پذيرد . و همچنين ديگر مفاسدى كه بر اين قول مترتّب است و عقل و نقل گويد : « و ما تشاؤون إلّا أن